Szukaj
Wykop ten artykuł Dołącz do nas na Facebooku
REKLAMA

Ważne informacje w serwisie:




Aktualności:

wszystkie aktualności »

Artykuły: Podatki dochodowe PIT i CIT - zagadnienia ogólne

07.10.2009

Orzecznictwo SN: Umowa sprzedaży nie zastąpi umowy dożywocia

Umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte tą formą szczególną.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)
SSN Krzysztof Strzelczyk
SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)
Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Niny S. przeciwko Jerzemu S. i Mirosławie S. o ustalenie i o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22 maja 2009 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w B. postanowieniem z dnia 12 lutego 2009 r., sygn. akt I ACa 640/08,:

„Czy pozorna umowa sprzedaży nieruchomości zawarta w formie aktu notarialnego, może być uznana, na podstawie art. 83 § 1 zdanie drugie kodeksu cywilnego, za innego rodzaju ważną umowę przenoszącą własność nieruchomości (umowę o dożywocie)?”

podjął uchwałę:

Umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte tą formą szczególną.

UZASADNIENIE

Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:

Powódka Nina S. zawarła z pozwanymi Jerzym S. i Mirosławą S. (obecnie Sz.) notarialną umowę sprzedaży nieruchomości za cenę 30.000 zł, którą – według zapisu zawartego w umowie – kupujący mieli zapłacić powódce w dniu podpisania umowy. Jednocześnie kupujący oświadczyli, że oddają sprzedającej w bezpłatne dożywotnie użyczenie dom mieszkalny, stanowiący część składową nabywanej nieruchomości. Strony nie miały jednak zamiaru zawrzeć umowy sprzedaży, bowiem nie przewidywały odpłatności za nieruchomość. Rzeczywistym ich celem, jak ustalił Sąd Okręgowy, było zawarcie umowy o dożywocie. W tym czasie powódka była chora i potrzebowała opieki, którą zobowiązali się zapewnić jej pozwani.

Powódka wytoczyła powództwo o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży i zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności nieruchomości podnosząc, że była to czynność pozorna.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo przyjmując, że pod pozorną umową sprzedaży ukryta była umowa o dożywocie, ważna ze względu na dochowanie zastrzeżonej pod rygorem nieważności formy aktu notarialnego dla czynności pozornej.

Sąd Apelacyjny, rozpatrując sprawę na skutek wniesionej przez powódkę apelacji, powziął wątpliwość dotyczącą prawidłowości wykładni i zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 83 § 1 zd. 2 k.c., którą ujął w przedstawionym zagadnieniu prawnym.

W uzasadnieniu zwrócił uwagę, że stanowisko Sądu Okręgowego nawiązuje do poglądów wyrażanych piśmiennictwie i wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki z dnia 16 marca 1955 r., III CR 2100/54, OSNCP 1956/1/13; z dnia 18 marca 1966 r., II CR 123/66, OSNCP 1967/2/22 oraz z dnia 26 maja 1983 r., II CR 32/83), a także, jak się wydaje – w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006 r. (III CSK 214/06, nie publ.). Jego istotą jest przyjęcie, że forma notarialna umowy pozornej służy jednocześnie umowie ukrytej, wobec czego dla ważności ukrytej umowy – dla której ustawa zastrzega formę szczególną pod rygorem nieważności – wystarcza, żeby umowa pozorna była zawarta w tej formie. Sąd Apelacyjny zaznaczył, że od tego poglądu Sąd Najwyższy odstąpił jednak w wyroku z 12 października 2001 r. (V CKN 631/00, OSNC 2002/7-8/9) stwierdzając, że ukryta pod pozorną darowizną umowa sprzedaży nieruchomości nie czyni zadość wymaganiu formy aktu notarialnego dla umowy sprzedaży – także wtedy, gdy w formie tej nastąpiła pozorna darowizna - i jest zawsze nieważna, a to dlatego, że w wymaganej formie powinny być wyrażone oświadczenia, które mają wywołać skutek prawny, a nie jakiekolwiek inne. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy przyjął, że czynność pozorna i czynność ukryta to dwie różne czynności. Sąd Apelacyjny odnotował rozbieżne oceny tego orzeczenia w literaturze przedmiotu i podnoszone w nauce wątpliwości, czy art. 83 § 1 zd. 2 k.c. zakłada wystąpienie dwóch czynności prawnych, czy też jednej, połączonej czynności. Zauważył także, że opowiedzenie się za jedną z konkurencyjnych koncepcji nie przesądza o trafności stanowiska przyjmującego dopuszczalność użyczenia formy przez czynność pozorną czynności ukrytej, ponieważ także w tym zakresie zapatrywania są różne. Sąd II instancji uznał jednak za konieczne uzyskanie jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy czynność ukryta korzysta z formy szczególnej czynności pozornej, ze względu na jej niezbędność do rozstrzygnięcia przedstawionej mu sprawy; nie znalazł bowiem innych przyczyn – poza ewentualnym niezachowaniem formy zastrzeżonej ad solemnintatem – do potraktowania ukrytego porozumienia stron jako nieważnego.

Przedstawiając własny pogląd Sąd pytający opowiedział się za udzieleniem przez Sąd Najwyższy odpowiedzi przeczącej. W jego ocenie niezależnie od tego czy przyjmie się koncepcję dwóch czy jednej czynności prawnej, art. 83 § 1 zd. 1 k.c. przesądza bezwzględną nieważność czynności pozornej, a nieważne oświadczenie woli nie może „użyczać swej formy” czynności dyssymulowanej, bowiem ustawodawca nie przewidział w tym wypadku konwalidacji pozornej czynności prawnej, ani też nie dopuścił możliwości, że czynność prawna będzie jednocześnie ważna (w zakresie postanowień niesprzecznych z zawartymi w czynności ukrytej) i nieważna. W art. 58 § 3 k.c. dopuszczono jedynie możliwość stwierdzenia częściowej nieważności czynności, czego – zdaniem tego Sądu – nie da się pogodzić z treścią art. 83 § 1 zd. 1 k.c. Sąd Apelacyjny zaakcentował także cele wprowadzenia formy aktu notarialnego przy dokonywaniu obrotu nieruchomościami – którymi są bezpieczeństwo i pewność doniosłych prawnie elementów oświadczeń woli, podlegających ujawnieniu we właściwych urządzeniach ewidencyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozorność oświadczenia woli polega na świadomym złożeniu przez strony czynności prawnej, a przynajmniej jedną z nich, oświadczenia woli, co do którego strony tej czynności uzgodniły, że nie wywoła ono skutków prawnych, lecz będzie jedynie stwarzało fikcję skutecznego dokonania wynikającej z niego czynności. Tradycyjnie pozorność określana jest krótko jako założona przez strony niezgodność między aktem woli a jej przejawem na zewnątrz (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1986 r., I CR 45/86, nie publ; wyrok SN z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1547/00, nie publ.). Konstrukcja i konsekwencje prawne symulowanego oświadczenia woli uregulowane zostały w kodeksie cywilnym wśród przepisów odnoszących się do wad oświadczeń woli. Według art. 83 § 1 k.c. pozorna czynność prawna wymaga łącznego wystąpienia trzech elementów: oświadczenie woli musi być złożone

(1) drugiej stronie
(2) tylko dla pozoru, a
(3) adresat oświadczenia musi zgadzać się na jedynie pozorne dokonanie czynności prawnej

(por. wyrok SN z dnia 5 października 2006 r„ l UK 324/06. M.P.Pr. 2008/1/40; wyrok SN z dnia 18 maja 2006 r., II UK 164/05, PiZS 2006/9/33; wyrok SN z dnia 18 ...

DOSTĘP DO PEŁNEJ TREŚCI SERWISU WWW.PODATKI.BIZ JEST BEZPŁATNY
WYMAGANE JEST JEDNAK ZALOGOWANIE DO SERWISU.
UŻYTKOWNICY ZALOGOWANI MOGĄ RÓWNIEŻ DODAWAĆ KOMENTARZE.

Jeżeli jeszcze nie jesteś zarejestrowany, zapraszamy
do wypełnienia krótkiego formularza rejestracyjnego.

REJESTRACJA

dla nowych użytkowników

LOGOWANIE

dla użytkowników podatki.biz

podaj e-mail:
wprowadź hasło:

zapomniałem hasła | problemy z logowaniem

DLACZEGO WARTO SIĘ ZAREJESTROWAĆ DO SERWISU PODATKI.BIZ?

Otrzymujesz całkowicie bezpłatny stały dostęp do wielu informacji, między innymi do:

  • ujednolicanych na bieżąco aktów prawnych (podatki, ubezpieczenia społeczne i działalność gospodarcza)
  • narzędzi: powiadamiania o nowych przepisach, zmianach w przepisach i terminach
  • kalkulatorów i baz danych
  • działów tematycznych zawierających poglębione informacje na interesujące Cię tematy; omówienia, odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania
  • strony osobistej, na której znajdziesz aktualne informacje przeznaczone dla osoby o Twoim profilu zawodowym. Dodatkowo będziesz mógł edytować własną listę zakładek w celu szybszego docierania do szczegółowej informacji
  • newslettera informującego regularnie o wydarzeniach związanych z podatkami i działalnością gospodarczą

Czas rejestracji - ok. 1 min

Uwaga

Podczas rejestracji nie zbieramy żadnych szczegółowych danych personalnych i teleadresowych. W każdej chwili możecie usunąć trwale i bezpowrotnie dane dotyczące Waszego konta. Przed rejestracją prosimy o zapoznanie się z regulaminem »