Szukaj
Wykop ten artykuł Dołącz do nas na Facebooku
REKLAMA

Ważne informacje w serwisie:




Aktualności:

wszystkie aktualności »

Artykuły: Pracownicy: zatrudnianie, urlopy, zasiłki, świadczenia, ekwiwalenty

28.10.2009

Orzecznictwo SN: Nie ma wynagrodzenia, nie ma składek ZUS

Niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

Sąd Najwyższy w składzie:

Prezes SN Walerian Sanetra (przewodniczący)
SSN Małgorzata Gersdorf
SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca, uzasadnienie)
SSN Zbigniew Myszka
SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)
SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec
SSN Andrzej Wróbel
z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka

w sprawie z odwołania Witolda W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w Ł. o składki, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 września 2009 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt I UK 225/08,

"Czy niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę (nawet zasądzone) stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne?"

podjął uchwałę:

Niewypłacone pracownikowi wynagrodzenie za pracę nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne.

UZASADNIENIE

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2007 r., VIII U 713/06, Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. oddalił odwołanie wnioskodawcy Witolda W. od dwóch decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w Ł., w sprawie o wysokość składek. W pierwszej decyzji - z dnia 10 lutego 2006 r. - organ rentowy stwierdził, że miesięczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wnioskodawcy z tytułu jego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Spółdzielni Rękodzieło Artystyczne w likwidacji w Ł. w charakterze likwidatora, w okresie od stycznia 1999 r. do grudnia 2005 r., wyniosła „0". Drugą decyzją - z dnia 16 listopada 2006 r. - pozwany zmienił tę decyzję, wskazując iż miesięczna podstawa wymiaru składek wynosiła w sierpniu i we wrześniu 1999 r. - po wypłacie zaległego wynagrodzenia - 4.677 zł i 6.378 zł. Obie decyzje organu rentowego poprzedził wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia 13 października 2005 r., VIII U 3238/04, zmieniający decyzję pozwanego organu rentowego i ustalający, że wnioskodawca podlegał od 1 stycznia 1999 r. ubezpieczeniu społecznemu jako pracownik wymienionej Spółdzielni. Z kolei wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r., VIII P 42/06, Sąd Okręgowy w Ł. zasądził na jego rzecz od Spółdzielni kwotę 410.726,50 zł tytułem wynagrodzenia za okres od czerwca 2000 r. do maja 2006 r. w rozbiciu na poszczególne miesiące.

Sąd Okręgowy przyjął za organem rentowym, że dla ustalenia podstawy wymiaru składek decydujące i wyłączne znaczenie ma przychód, a więc wynagrodzenie faktycznie wypłacone pracownikowi, nie zaś sama wysokość wynagrodzenia określona w umowie o pracę. Podstawy wymiaru składek nie stanowi również wyrok zasądzający zaległe wynagrodzenie. Dopiero jego wyegzekwowanie i wypłacenie zasądzonego wynagrodzenia pozwalałoby ustalić podstawę wymiaru składek.

Sąd Apelacyjny w Ł. wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2008 r., III AUa 399/07, oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, uznając za trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że dla ustalenia podstawy wymiaru składek znaczenie ma przychód w rozumieniu ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm. – dalej ustawa o podatku dochodowym), zatem chodzi o otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika pieniądze (art. 18 ust. 1 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - jednolity tekst: Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.: dalej ustawa o systemie albo ustawa). Jeżeli natomiast pracownikowi nie wypłacono żadnego wynagrodzenia, to nie odprowadza się składki na ubezpieczenia społeczne za tego pracownika, a w dokumentach rozliczeniowych za dany miesiąc wykazuje się przychód „zerowy". Jest to, w ocenie Sądu, zgodne z § 3 ust. 7 rozporządzenia z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne fundusze (Dz. U. Nr 165, poz. 1197 ze zm., dalej: rozporządzenie). Nie ma też podstaw by dla potrzeb ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, zasądzone wynagrodzenie traktować na równi z jego faktyczną wypłatą.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy i zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 20 ust. 1 w związku z art. 18 ust. 1 i 2 ustawy o systemie i w związku z art. 36 ust. 1 i art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 2 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.), wobec ich nieprawidłowej wykładni, oraz art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie poprzez uznanie za dopuszczalne wydanie decyzji „stwierdzającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne - 0”, jako decyzji „ustalającej wymiar składek", w sytuacji, gdy przepis ten przewiduje wyłącznie „ustalanie wymiaru składek", ponieważ podstawa wymiaru składek określona jest w art. 18 ustawy systemowej oraz poprzez uznanie, że stwierdzenie podstawy „0 zł" jest decyzją ustalającą wymiar składek, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uchylenie obu decyzji organu rentowego wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Skarżący odwołał się do orzecznictwa Sądu Najwyższego dla uzasadnienia tezy, że wynagrodzenie zasądzone choć niewypłacone stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (wyroki: z dnia 2 lipca 1980 r., II URN 9/80, OSNC 1981 nr 1, poz. 17; z dnia 11 marca 2004 r., II UK 410/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 378; z dnia 14 lipca 2005 r., II UK 314/04, OSNP 2006 nr 7-8, poz. 120).

Przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej ujawniły się dwa rozbieżne stanowiska, które skłoniły skład do wystąpienia z pytaniem do składu powiększonego. Pierwsze stanowisko można sprowadzić do akceptacji dla wykładni prawa i jego zastosowania w sposób, jaki zgodnie przyjęli pozwany Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Sądy obu instancji orzekające w sprawie objętej skargą. Sprowadza się ono do reguły, że bez uzyskania przychodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym, czyli bez faktycznej wypłaty pracownikowi wynagrodzenia za pracę, nie tylko nie odprowadza się składek ale nie ustala się również podstawy ich wymiaru - wskazując przepisy bezpośrednio warunkujące podstawę wymiaru składek od przychodu w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym - art. 18 ust. 1, art. 4 pkt 9 i 10 ustawy o systemie - czyli od wypłaconych lub postawionych do dyspozycji pracownika wypłat wynagrodzenia za pracę. Argumentem potwierdzającym to stanowisko ma tu być § 3 ust. 7 rozporządzenia. Stanowisko to jest też wyraziste w dalszej argumentacji, gdy przyjmuje, że bez uiszczenia składek ubezpieczony nie wykazuje okresu ubezpieczenia. Taka wykładnia prawa ma być zgodna z zasadami reformy ubezpieczeń społecznych wprowadzonej od 1 stycznia 1999 r., w której ubezpieczenie społeczne oraz wysokość świadczenia zależy od zapłaty składki.

Drugie stanowisko przyjmuje, że pierwszy pogląd ma istotne mankamenty, zasługujące na krytykę. Nie podważa ono rozwiązania, że o składce decyduje przychód, czyli wypłata wynagrodzenia lub postawienie go do dyspozycji pracownika. Zauważa jednakże, że zawężanie relacji ubezpieczeniowych tylko do wpłaty składki pomija szereg dalszych przepisów ustawy, które uzasadniają stwierdzenie, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ustala się również od wynagrodzenia należnego pracownikowi (w sprawie nawet zasądzonego), lecz niewypłaconego, gdyż należy odróżnić składki należne od wpłaconych. Gdyby zaś znaczenie miały tylko te ostatnie, to problemu w ogóle by nie było. Inną też treść i znaczenie należałoby przypisać stosunkom wynikającym z systemu ubezpieczeń społecznych, tu w szczególności pomiędzy ubezpieczonym i zakładem ubezpieczeń społecznych oraz równoległych zakładu ubezpieczeń społecznych i płatnika składek.

Podważa to stanowisko również argument wyprowadzany z § 3 ust. 7 rozporządzenia, gdyż swą hipotezą (zakresem) dotyczy tylko sytuacji gdy pracownikowi wypłacono wynagrodzenie, natomiast nie wynika z niego norma - którą wyprowadziły Sądy - że przy braku wypłaty wynagrodzenia nie ustala się podstawy wymiaru składek. Tej sytuacji przepis ten nie dotyczy i z tego względu jest prawnie obojętny dla rozważanego zagadnienia. Przeciwne twierdzenie - takie jak w zaskarżonym wyroku - nie bierze pod uwagę, że przyjęty dotychczas wynik wykładni tego przepisu byłby sprzeczny z delegacją ustawową (art. 49 ust. 1 ustawy systemowej) i szeregiem innych przepisów niżej wskazanych. Niemniej nie można nie zauważyć, że również w piśmiennictwie, a także w doktrynie prezentowane są stanowiska, że podstawę wymiaru składek ustala się tylko dla wypłaconego wynagrodzenia a dla niewypłaconego wynosi ona „zero". „W sytuacji, kiedy pracownik w danym miesiącu nie otrzyma żadnych wypłat, stanowiących podstawę wymiaru składek, z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nie są odprowadzane za ten miesiąc składki na ubezpieczenia społeczne za tego pracownika a w dokumentach rozliczeniowych za dany miesiąc wykazuje się przychód „zerowy”. Zaległe wynagrodzenie wlicza się do podstawy wymiaru składek rozliczanych i opłacanych za miesiąc, w którym faktycznie nastąpiła wypłata" (Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Komentarz pod redakcją J. Wantoch-Rekowskiego, Toruń-Warszawa 2007, str. 135).

Gdyby podzielić stanowisko, jakie zajął w tej sprawie organ rentowy, o „zerowej" podstawie wymiaru składek, to zatraciłaby się nie tylko ewidencja należnej składki ale także bezprzedmiotowe byłyby regulacje ustawy dotyczące składki należnej, lecz nie wpłaconej (niżej wskazane). Stanowisko to oparte jest zatem na metodzie, że dopiero po faktycznym przychodzie można zamiast podstawy wymiaru „zero" wpisać faktyczny przychód i po jego wypłacie wpisać składki, nie uwzględniając sytuacji, w której wypłata w ogóle nie nastąpi. Pracownik podlega ubezpieczeniom społecznym z mocy prawa i jego zgłoszenie do ubezpieczeń jest jedynie deklaratoryjne. Zatem jego ubezpieczenie nie zależy od opłacania składek. Pracownik ma wierzytelność tylko o wynagrodzenie za pracę do pracodawcy i nawet wyrok zasądzający to wynagrodzenie nie obejmuje składek na ubezpieczenia społeczne pracownika stanowiących koszt pracodawcy. Ma jednie wierzytelność o wynagrodzenie za pracę w tym i o tę część, która przeznaczana jest na składki. Ubezpieczenie opiera się na potrąceniu składek (w połowie na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz w całości na ubezpieczenie chorobowe) z wynagrodzenia pracownika, a nie na tym, że pracownik zapłaci składki z własnych środków wobec zaniechania (wstrzymania) wypłaty wynagrodzenia przez pracodawcę. Sytuacji tej nie łagodzi więc nawet egzekucja, gdyż zasądzone wynagrodzenie nie obejmuje składek stanowiących koszt pracodawcy, ani zastępcza wypłata należności przez Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wobec ograniczonego zakresu jej działania.

System gwarancji przysługujących ubezpieczonemu (pracownikowi) oparty jest na mechanizmie wzajemnej kontroli składki należnej i jej realizacji, czyli wpłaty przez płatnika (uwzględniającej zbiorcze rozliczenie składek przez płatnika - pracodawcę w deklaracji rozliczeniowej). Płatnik zgłasza należne składki, które zapisywane są na koncie ubezpieczonego na podstawie imiennego raportu miesięcznego ubezpieczonego (ZUS RMUA). Na podstawie tego zapisu organ rentowy informuje corocznie ubezpieczonego o składkach (art. 50 ustawy systemowej). Ubezpieczony pracownik sam więc weryfikuje, czy dane z informacji miesięcznej zgodne są z danymi zbiorczymi sporządzanymi przez organ rentowy na podstawie dokumentów przekazanych mu przez pracodawcę. Oznacza to, że nawet przy należnym lecz niewypłaconym wynagrodzeniu ustala się podstawę wymiaru składek dla wskazanej ewidencji, która jest obowiązkiem określonym w ustawie. Zastrzeżenia ubezpieczonego pracownika co do podstawy wymiaru składek uruchamiają kontrolę organu rentowego. Chodzi tu o weryfikację samej podstawy wymiaru, także wtedy gdy nie wypłacono pracownikowi należnego wynagrodzenia. Gdyby natomiast przyjąć, że przy braku wypłaty wynagrodzenia za pracę podstawa wymiaru wynosi „zero", to przepis art. 40 ust. 1a ustawy o systemie nie miałby przedmiotu regulacji, a zgodnie z nim ubezpieczony, który w określonym czasie stwierdzi, że składka nie została opłacona, może zwrócić się do Zakładu o udzielenie informacji, czy Zakład podjął działania zmierzające do jej ściągnięcia.

Na koncie ubezpieczonego prowadzonym przez Zakład ewidencjonowane są także informacje o wysokości należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenia społeczne (art. 40 ust. 2 pkt 1 i 4 ustawy o systemie), czyli chodzi tu o informacje pochodzące od pracodawcy (płatnika), zawarte w imiennych raportach miesięcznych ubezpieczonego, co tym samym tłumaczy jaką treść winien mieć raport, niezależnie od tego, że prawo określa jego wzór i treść. Dług składkowy z ubezpieczenia pracownika ujmowany jest w ewidencji na koncie płatnika w rozliczeniu należnych składek (art. 45). Zaniechanie złożenia przez płatnika deklaracji rozliczeniowej powoduje, że Zakład dokonuje wymiaru składek z urzędu (art. 48). Ustawa systemowa nie zawiera definicji składki, określając ją jedynie jako kwotę należną z tytułu podlegania określonemu ubezpieczeniu. Składka należna to na pewno już sama wierzytelność. Można za pierwszym stanowiskiem twierdzić, że dopóki nie ma wypłaty wynagrodzenia, to dopóty nie powstaje wierzytelność o składki. Wówczas należałoby postawić pytanie czy miałyby uzasadnienie takie instytucje systemu ubezpieczeń społecznych jak wymagalność składki, rozpoczęcie biegu przedawnienia składki, opłata dodatkowa za nieopłacenie składek lub opłacenie ich w zaniżonej wysokości (art. 24 ust. 1), legitymacja i obowiązek ściągnięcia „należności z tytułu składek" nie opłaconych w terminie w postępowaniu egzekucyjnym (art. 24 ust. 2), odsetki od nie opłaconych w terminie składek (art. 23 ust. 1), odpowiedzialność osób trzecich za składki - przykładowo na podstawie art. 31 ustawy o systemie w związku z art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.).

Jeżeli ustawa o systemie stanowi o odsetkach od składek to znaczy, że wierzytelność istnieje przed zapłatą składek. Jest to wierzytelność zindywidualizowana wierzyciela (organu rentowego) do dłużnika - płatnika (pracodawcy) oraz konkretna i policzalna (od podstawy wymiaru i według obowiązujących stóp procentowych). Inaczej ujmując, zaległością składkową jest również składka nieuregulowana w terminie (art. 31 ustawy w związku z art. 51 § 1 Ordynacji podatkowej). Istnienie wierzytelności składkowej (niezapłaconej przez płatnika - pracodawcę) potwierdzają też przepisy o wyłączeniu należności z tytułu składek z postępowania układowego (art. 25 ustawy) oraz o ustawowe możliwości zabezpieczenia należności z tytułu składek (art. 26). Bezprzedmiotowe byłyby też instytucje umorzenia na...

DOSTĘP DO PEŁNEJ TREŚCI SERWISU WWW.PODATKI.BIZ JEST BEZPŁATNY
WYMAGANE JEST JEDNAK ZALOGOWANIE DO SERWISU.
UŻYTKOWNICY ZALOGOWANI MOGĄ RÓWNIEŻ DODAWAĆ KOMENTARZE.

Jeżeli jeszcze nie jesteś zarejestrowany, zapraszamy
do wypełnienia krótkiego formularza rejestracyjnego.

REJESTRACJA

dla nowych użytkowników

LOGOWANIE

dla użytkowników podatki.biz

podaj e-mail:
wprowadź hasło:

zapomniałem hasła | problemy z logowaniem

DLACZEGO WARTO SIĘ ZAREJESTROWAĆ DO SERWISU PODATKI.BIZ?

Otrzymujesz całkowicie bezpłatny stały dostęp do wielu informacji, między innymi do:

  • ujednolicanych na bieżąco aktów prawnych (podatki, ubezpieczenia społeczne i działalność gospodarcza)
  • narzędzi: powiadamiania o nowych przepisach, zmianach w przepisach i terminach
  • kalkulatorów i baz danych
  • działów tematycznych zawierających poglębione informacje na interesujące Cię tematy; omówienia, odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania
  • strony osobistej, na której znajdziesz aktualne informacje przeznaczone dla osoby o Twoim profilu zawodowym. Dodatkowo będziesz mógł edytować własną listę zakładek w celu szybszego docierania do szczegółowej informacji
  • newslettera informującego regularnie o wydarzeniach związanych z podatkami i działalnością gospodarczą

Czas rejestracji - ok. 1 min

Uwaga

Podczas rejestracji nie zbieramy żadnych szczegółowych danych personalnych i teleadresowych. W każdej chwili możecie usunąć trwale i bezpowrotnie dane dotyczące Waszego konta. Przed rejestracją prosimy o zapoznanie się z regulaminem »