23.09.2022: Sprawy codzienne: spadki i darowizny, najem prywatny, nieruchomości, kupno-sprzedaż

Ważne zmiany w prawie spadkowym 2022

Prowadzone są prace nad ustawą, której przedmiotem będzie nowelizacja Kodeksu cywilnego. Aktualnie projekt jest na etapie opiniowania. W tym przypadku modyfikacje mają dotyczyć przepisów zawartych w części IV Kodeksu, czyli normujących postępowanie spadkowe, a Ministerstwo Sprawiedliwości zamierza wprowadzić je w życie jeszcze w 2022 roku. 

W tym tekście omawiamy kwestie, które niedługo ulegną zmianie w prawie spadkowym i co ważniejsze – wyjaśniamy, czy dzięki nim postępowania staną się prostsze i szybsze.

Przyczyny wprowadzenia nowelizacji

Postępowania spadkowe nie bez przyczyny uznaje się za jedne z najżmudniejszych procesów w całym katalogu postępowań przewidzianych prawem. Ogromna liczba przepisów i czynności obowiązkowych, często związanych z wielością osób zaangażowanych w proces – wszystko to powoduje, że takie sprawy potrafią ciągnąć się latami. Ustawodawca zdaje się dostrzegać te problemy i dlatego pochyla się nad przepisami części IV Kodeksu cywilnego.

Zmiany mają mieć formę projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Czy przewidziane modyfikacje i pomysły faktycznie usprawnią tego typu procesy?

Niegodność dziedziczenia – artykuł 928 § 1 KC

Instytucja niegodności dziedziczenia to rozwiązanie polegające na wykluczeniu spadkobiercy z kręgu spadkobierców ze względu na jego niewłaściwe zachowanie w stosunku do zmarłego spadkodawcy. Aktualne przesłanki umożliwiające uznanie spadkobiercy za niegodnego to:

  • dopuszczenie się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
  • nakłanianie spadkodawcy - podstępem lub groźbą - do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodzenie mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
  • umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu spadkodawcy, podrobienie lub przerobienie jego testamentu albo świadome skorzystanie z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Gdy spadkobierca dopuści się któregokolwiek z powyżej wymienionych zachowań, zostaje wyłączony z dziedziczenia – w taki sposób, jakby w ogóle nie dożył otwarcia spadku. Przepis ten przeciwdziała pozyskiwaniu korzyści finansowych ze spadku przez osoby, które postępują moralnie wątpliwie i nieetycznie. Ustawodawca wychodzi tutaj z przekonania, że osoba dopuszczająca się niewłaściwych zachowań wobec spadkodawcy nie może korzystać ze zgromadzonego przez niego majątku.

Dlatego w projektowanym brzmieniu ustawy proponuje się rozszerzenie katalogu przesłanek, które kwalifikują do uznania spadkobiercy za niegodnego. Jako nową przesłankę wskazuje się uporczywe niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy lub uporczywe uchylanie się od sprawowania opieki nad spadkodawcą. Zapis ten ustanawia tak naprawdę dwie przesłanki: uchylanie się od opieki nad spadkodawcą lub uchylanie się od płacenia alimentów.

W kwestii proponowanego zapisu znaczenie ma kluczowe słowo „uporczywe”. To określenie, które bardzo często pojawia się w aktach prawnych, m.in. w kodeksie karnym w temacie uporczywego nękania, czy w prawie podatkowym jako uporczywe uchylanie się od płacenia podatków. Sformułowanie „uporczywe” występuje też w prawie cywilnym i prawie rodzinnym. Jak je zinterpretować? Można uznać, że będzie to zachowanie powtarzalne, długotrwałe, cechujące się nieustępliwością i złą wolą.

Trudno byłoby ustanowić prób ilościowy dla stwierdzenia, czy jakieś zachowanie spełnia czy nie spełnia przesłanek uporczywości. Za każdym razem będzie trzeba więc ocenić uporczywość konkretnego zachowania w kontekście racjonalności. Przykładowo, nie wzbudzi wątpliwości, że unikanie płacenia alimentów przez lata uchodzi za uporczywe uchylanie się. Jednak czy brak opieki nad schorowanym rodzicem przez kilka miesięcy również spełnia przesłanki dla stwierdzenia, że stanowi to uporczywe uchylanie się od opieki? Z takimi wątpliwościami zmierzą się sądy, jeśli projektowana modyfikacja wejdzie w życie.

Jednocześnie mimo pewnych wątpliwości natury praktycznej, trzeba przyznać, że taka zmiana pozwoliłaby na dostosowanie przedmiotowej normy do współczesnych realiów, w których osoby starsze i samotne często nie otrzymują wsparcia finansowego czy emocjonalnego od swoich potencjalnych spadkobierców. Trzeba jednak zaznaczyć, że uznanie za niegodnego nie następuje w momencie ziszczenia się przesłanki, tylko z mocy wyroku sądu. Oznacza to, że samo niegodziwe zachowanie jest niewystarczające, aby wykluczyć spadkobiercę ze spadku. Kwestia niegodności dziedziczenia musi być podniesiona w toku procesu i dopiero prawomocnym wyrokiem sądu będzie można wyłączyć niegodziwego spadkobiercę.

Co ważne, powyższy katalog przesłanek był i w dalszym ciągu pozostanie katalogiem zamkniętym. W rezultacie uznania za niegodnego można domagać się wyłącznie w sytuacjach wymienionych w artykule 928 Kodeksu cywilnego. Także z tej przyczyny rozbudowanie listy przesłanek wydaje się właściwe. W życiu zdarzają się rozmaite przypadki, a wyszczególnione dotychczas podstawy niejednokrotnie nie wyczerpywały realnych źródeł nieetycznego i niemoralnego zachowania spadkobierców.

Ograniczenie kręgu spadkobierców – artykuł 934 KC

W artykule 934 Kodeksu cywilnego jest mowa o tym, że w sytuacji braku dzieci, małżonka, rodziców, rodzeństwa i dzieci rodzeństwa spadkodawcy, spadek przypada dziadkom spadkodawcy, przy czym dziedziczą oni w częściach równych. Jeśli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyje otwarcia spadku, jego część przypada jego dzieciom. Za to jeżeli ich nie ma – udział spadkowy przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Ustawodawca zwrócił uwagę, że ukonstytuowana w ten sposób norma tworzy szeroki krąg potencjalnych spadkobierców. Stanowi to jeden z powodów, dla których postępowania w sprawach spadkowych są tak czasochłonne. Sądy napotykają na trudności z ustaleniem wszystkich powołanych do spadku i zebraniem od nich oświadczeń. W efekcie ustawodawca proponuje nowe brzmienie artykułu 934 Kodeksu cywilnego, według którego:

  • jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych;
  • jeśli dziecko któregokolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom;
  • w braku dzieci tego z dziadków, który nie dożył otwarcia spadku i ich dzieci, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada pozostałym dziadkom w częściach równych.

Zapis ten ma na celu usprawnienie ustalania następców prawnych zmarłego i zawężenie go do dziadków, rodzeństwa rodziców, oraz ich dzieci, czyli kuzynostwa. Dzięki temu dojdzie do wykluczenia z postępowań dalszych krewnych.

Złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku – artykułu 1015 i 1019 KC

Według obecnego brzmienia artykułu 1015 Kodeksu cywilnego, osoba będąca w kręgu spadkobierców ma 6 miesięcy od dnia powzięcia informacji o tym, że jest spadkobiercą, aby złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia spadkobiercy w tym terminie jest jednoznaczne z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. W artykule 1019 Kodeksu cywilnego uzupełniającego treść artykułu 1015 KC, znajduje się też informacja, że jeśli oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku zostanie złożone pod wpływem groźby lub błędu, zastosowanie mają przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami:

  • uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;
  • spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

Osoba, która pod wpływem groźby lub błędu nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, może w ten sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Trudności w stosowaniu tego przepisu pojawiają się wtedy, gdy spadkobiercą ma być dziecko lub osoba pozostająca pod opieką. Wtedy przyjęcie lub odrzucenie spadku przez rodziców lub opiekunów wymaga zgody sądu. Tego typu zgoda nie jest wydawana z dnia na dzień, z kolei sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia nie jest zbyt długi. Zaproponowane przez ustawodawcę zmiany w artykule 1015 Kodeksu cywilnego mają uzupełnić luki i unormować sytuacje, w których oświadczenie nie jest złożone terminowo ze względu na oczekiwanie na zgodę sądu. Ustawodawca przygotował więc propozycję o następującej treści:

§ 11 Dla zachowania terminu, o którym mowa w § 1, wystarczające jest złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

§ 12 Jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu na złożenie oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie.

Za to przesłanki uchylenia się od wadliwego oświadczenia w art. 1019 Kodeksu Cywilnego mają  zostać wzbogacone o zapis, według którego dla zachowania terminu na uchylenie się od skutków prawnych czynności, wystarczające jest złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia.

Odpowiedzialność gminy lub Skarbu Państwa za długi spadkowe – artykuł 1030 KC

Aktualnie artykuł 1030 Kodeksu cywilnego stanowi, że od momentu przyjęcia spadku, spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku. Od chwili przyjęcia spadku ponosi odpowiedzialność za te długi z całego swojego majątku.

Trzeba jednak zaznaczyć, że gdy spadkobiercą zostaje gmina lub Skarb Państwa, a jest to możliwe wtedy, gdy sąd nie jest w stanie ustalić żadnych krewnych dziedziczących po spadkodawcy – jednostka znajduje się w trudnym położeniu, gdyż również odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania spadkowe. Tym bardziej, że według artykułu 1023 KC Skarb Państwa ani gmina nie mają prawa odrzucenia spadku, który przypada z mocy ustawy, a także nie składają oświadczenia o przyjęciu spadku, z kolei spadek uznaje się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza.

Ze względu na konieczność doprecyzowania zapisu dotyczącego odpowiedzialności gminy i Skarbu Państwa za długi spadkowe, ustawodawca proponuje dodanie do artykułu 1030 KC § 2 następującej treści: Skarb Państwa lub gmina, którym spadek przypadł z mocy ustawy, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku.

Pozwala to odciążyć gminę oraz Skarb Państwa, realizując jednocześnie zasadę sprawiedliwości społecznej.

Wnioski

Biorąc pod uwagę powyższe, nowelizacja ustawy może realnie wspomóc postępowania spadkowe oraz przyczynić się do ich usprawnienia i uproszczenia. W planowanych działaniach widać głębokie zrozumienie ustawodawcy dla problemów spadkobierców.

Jednak istnieje możliwość, że w ostatecznej wersji ustawy pojawią się poprawki. Omawiany projekt jest jeszcze na etapie opiniowania i już pojawiły się pewne uwagi – między innymi ze strony Rzecznika Praw Obywatelskich i Sądu Najwyższego.

 

Marcin Staniszewski

Kancelaria Prawna RPMS Staniszewski & Wspólnicy

 

Hasła tematyczne: spadki, kodeks cywilny, prawo spadkowe

 

Wszystkie artykuły z tego działu »

WASZE KOMENTARZE (0)

Dodaj nowy komentarz

komentarz:
podpis:
 

Drodzy Użytkownicy podatki.biz. Choć czytamy uważnie Wasze komentarze, nie odpowiadamy na pytania w kwestiach szczegółowych. Zadając je, kierujecie je nie do nas, a do innych Użytkowników podatki.biz. Jeżeli chcecie wyjaśnić lub rozwiązać jakiś problem, zachęcamy do skorzystania z naszego forum dyskusyjnego - www.podatki.biz/forum

Zespół podatki.biz

Napisz komentarz...