09.08.2022: Podatek VAT i akcyza - zagadnienia ogólne

Rozliczenie VAT w transakcji towar za towar

 

Już od setek lat funkcjonuje gospodarka towarowo-pieniężna. Ekwiwalentem towaru lub usługi jest w niej pieniądz w formie gotówkowej czy bezgotówkowej. Wymiana dobra za dobro nie jest jednak zakazana i taka forma może mieć miejsce w dalszym ciągu. Na polskim gruncie brak jest przepisów, które uniemożliwiałyby taki sposób wymiany. Specyfika takiej umowy polega na tym, że każda ze stron jest jednocześnie sprzedawcą oraz nabywcą. Regulacje Kodeksu cywilnego nie definiują umowy barterowej, a zatem zaliczyć ją należy do umów nienazwanych. Natomiast zgodnie z art. 604 k.c. do zamiany zastosowanie mają przepisy dotyczące umowy sprzedaży.

 

Jest prawdą, że umowa barterowa to relikt odległej przeszłości, jednak pomimo postępu w rozwoju ekonomicznym nie jest niemożliwe, tak teoretycznie jak i praktyczne, jej stosowanie w życiu. W obecnych czasach umowa barterowa stanowiąc ekwiwalent umowy sprzedaży jest jej uzupełnieniem. Różnica tkwi w sposobie zapłaty. Jest to bezpośrednia (bez udziału pieniądza) wymiana towaru za towar, towaru za usługę, bądź usługi za usługę. Jest ona - podobnie jak umowa sprzedaży – umową konsensualną. Opiera się więc na oświadczeniach woli stron. Jest to umowa wzajemna. Stosunek ekwiwalentności zachodzi pomimo, iż pomiędzy stronami nie dochodzi do rozliczenia finansowego.

Najwygodniej i najprościej taką umowę jest zawrzeć gdy wartość dóbr tak jednej jak i drugiej strony ma tę samą wartość. Tak więc strony przed jej zawarciem powinny ją określić. Ustalić zaś na takim poziomie aby nie doszło do pokrzywdzenia żadnej ze stron. Nie może dochodzić do zawyżenia ani zaniżenia wartości wymienianych dóbr ponieważ umowa taka mogłaby zostać zakwestionowana przez organy podatkowe. Jeżeli natomiast wartość dóbr została ustalona na takim poziomie, iż kwoty te nie będą sobie odpowiadać, ta ze stron której świadczenie ma wartość niższą zobowiązana jest do pokrycia różnicy w formie pieniężnej.

Przykłady:

Kontrahenci prowadzący działalność handlową wymieniają się towarami ponieważ zauważyli, iż niektóre z towarów cieszą się szczególnym zainteresowaniem klientów. W swojej ofercie posiadał je drugi podmiot prowadzący sklep, którego bywalcy wykazywali nimi mniejsze zainteresowanie. Sprzedawcy postanowili więc wymienić się towarami.

Jeden z kontrahentów rozpoczął działalność handlową drugi zaś prowadzi agencję reklamową. Zdecydowali, iż handlowiec dostarczy towary usługodawcy (prowadzi sklep ze sprzętem biurowym), ten ostatni zaś zajmie się przeprowadzeniem kampanii reklamowej handlowca.

Jeden z kontrahentów prowadzi firmę specjalizującą się w robotach dekarskich, drugi zaś w hydraulicznych. Postanowili wymienić między sobą usługi. Naprawę dachu na nieruchomości działającego z zakresie hydrauliki na wymianę instalacji wodno-kanalizacyjnej w budynku przedsiębiorcy prowadzącego roboty dekarskie.

Umowa barterowa podlega VAT

Każda transakcja barterowa musi zostać opodatkowana VAT. Nie ma tu znaczenia, iż nie występuje w niej pieniądz. Wynagrodzenie nie może zostać utożsamione wyłącznie ze świadczeniem pieniężnym. Również mające formę rzeczową stanowi wynagrodzenie.

Kwestia objęcia podstawą opodatkowania VAT wymiany niepieniężnej była przedmiotem wyroku NSA z 25 października 2019 r.,sygn. akt I FSK 1337/17. W stanie faktycznym podatnik wykonywał na rzecz osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej świadczenie polegające na oczyszczaniu należących do nich zbiorników wodnych z błota szlamowego, które przez świadczeniobiorcę było następnie sprzedawane. Jako usługa powinna być ona dokumentowana odpowiednim dowodem sprzedaży oraz podlegać ewidencjonowaniu w rejestrze sprzedaży. Tak jednak się nie działo. Ponieważ świadczenie miało charakter wymiany usługi na towar, w takim przypadku za podstawę opodatkowania przyjąć należało ich wartość rynkową. Takie zaniechanie zostało przez kontrolujący organ podatkowy ocenione jako sprzeczne z zasadami regulującymi VAT.

Kierując skargę do łódzkiego NSA podatnik stał na stanowisku, iż wykonywane przez niego czynności stanowiły wyłącznie działania natury faktycznej i jako takie nie mogły stanowić przedmiotu opodatkowania. Czynność ta sprowadzała się wyłącznie do odebrania błota szlamowego a odpłatność (o ile można o takiej w ogóle mówić) miała taką właśnie postać. Nie można było uznać, że dochodzi tu do świadczenia po stronie oddającego szlam, gdyż był on dla niego rzeczą zbędną. WSA z tym stanowiskiem się nie zgodził. Podatnik złożył od tego rozstrzygnięcia kasację do NSA.

Rozpatrując sprawę NSA zwrócił uwagę, że zbiorniki wodne kontrahentów zostały oczyszczone. Tym samym cel jaki postawiły sobie strony transakcji został osiągnięty. Natomiast otrzymane błoto szlamowe – pomimo, iż było dla podatnika zbędne – stanowiło dla świadczeniobiorcy wynagrodzenie za wykonaną usługę. Zgodnie z brzmieniem art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług podlegają odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Żaden przepis nie wskazuje, że odpłatność musi zostać wyrażona w pieniądzu. Odpłatność może stanowić dostawę towarów lub świadczenie usług. Znaczenie ma wyłącznie aby odpłatność stanowiła wynagrodzenie w ramach stosunku zobowiązaniowego, a właśnie taka sytuacja miała miejsce w omawianym przypadku.

Pojęciem niezwykle istotnym w kwestii ustalenia właściwej wartości wymienianych świadczeń jest „cena rynkowa”. Jest to cena ustalana na giełdzie, na rynku pozagiełdowym lub na rynku prywatnych transakcji. Cena rynkowa jest najwyższą ceną, po jakiej kupujący chce oraz jest w stanie nabyć dane dobro, z drugiej zaś strony najniższą na jaką może przystać sprzedawca. Inaczej mówiąc stanowi ona najbardziej prawdopodobną cenę jaka może być uzyskana za dane dobro (usługę) na zorganizowanym rynku. Cena rynkowa nie jest nigdy dana raz na zawsze, zależy od bardzo wielu zmiennych w czasie czynników.

Jak opodatkować?

Umowa barterowa podlega więc opodatkowaniu VAT jako odpłatna dostawa towarów lub odpłatne świadczenie usług. Podstawą opodatkowania jest wartość towarów lub usługi. Transakcję barterową należy opodatkować stawką podatku właściwą dla danego produktu lub usługi.

Jak czytamy w uzasadnieniu wyroku NSA z 4 marca 2016 r., sygn. akt I FSK 1747/14, w przypadku barteru podstawy opodatkowania u obu stron transakcji nie muszą być identyczne. Mimo iż świadczenia stron umowy barterowej są z założenia świadczeniami ekwiwalentnymi ustalone przez strony podstawy opodatkowania mogą się od siebie różnić. Dotyczy to również wysokości kwot podatku na wystawianych przez strony fakturach (choćby ze względu na różne stawki VAT).

Przy umowie barterowej moment powstania obowiązku podatkowego powinien również zostać ustalony odrębnie dla każdej ze stron umowy, zgodnie z przedmiotem czynności dokonywanych przez każdą z nich (dostawy lub świadczenia usług). A zatem jeżeli dla danej dostawy lub świadczonej usługi przepisy nie przewidują szczególnego momentu powstania obowiązku podatkowego, powstaje on na zasadach ogólnych, a więc z chwilą dostawy towarów lub wykonania usługi.

Zasady dokumentowania świadczeń wykonywanych w ramach transakcji barterowych nie różnią się od zasad dokumentowania standardowych transakcji sprzedaży. Specyfika barteru, tzn. fakt, że każda ze stron umowy jest jednocześnie sprzedawcą i odbiorcą, powoduje (jeżeli obie strony są podatnikami podatku od towarów i usług), że wystawione winny być dwie faktury. W wystawionej fakturze, każda ze stron opodatkowuje dostawę lub usługę właściwą stawką podatku. Kopie takich faktur powinny być przez obie strony transakcji barterowej ewidencjonowane w ich rejestrach sprzedaży, natomiast oryginały faktur stanowić będą podstawę do ujęcia transakcji w rejestrach zakupu stron. Podatek naliczony, wykazany na każdej z wystawionych faktur, będzie podatkiem podlegającym u nabywcy świadczenia odliczeniu na zasadach ogólnych, jeżeli oczywiście nabycie będzie miało związek z wykonywanymi przez podatnika czynnościami opodatkowanymi.

Jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z 23 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Po 145/14, w przypadku czynności wykonywanych w ramach barteru u obu stron transakcji występuje podatek należny. Podatek ten winien zostać przez obie strony wykazany w składanych deklaracjach i rozliczony na zasadach ogólnych. Dotyczy to również sytuacji, gdy świadczenia w ramach umowy wykonywane są w różnych okresach rozliczeniowych. W takim przypadku każda ze stron rozlicza podatek w deklaracji składanej za okres, w którym powstał u niej obowiązek podatkowy, niezależnie od tego, czy obowiązek taki powstał u drugiej strony transakcji. Należy zatem wskazać, że gdyby obie strony transakcji dokonały jej prawidłowego rozliczenia i udokumentowania, nie poniosłyby podatkowych skutków zawartej i zrealizowanej umowy.

 

Adam Okonkwo

 

Hasła tematyczne: barter, umowa barterowa, podatek od towarów i usług (vat)

Wszystkie artykuły z tego działu »

WASZE KOMENTARZE (0)

Dodaj nowy komentarz

komentarz:
podpis:
 

Drodzy Użytkownicy podatki.biz. Choć czytamy uważnie Wasze komentarze, nie odpowiadamy na pytania w kwestiach szczegółowych. Zadając je, kierujecie je nie do nas, a do innych Użytkowników podatki.biz. Jeżeli chcecie wyjaśnić lub rozwiązać jakiś problem, zachęcamy do skorzystania z naszego forum dyskusyjnego - www.podatki.biz/forum

Zespół podatki.biz

Napisz komentarz...