24.02.2020: Sprawy codzienne: spadki i darowizny, najem prywatny, nieruchomości, kupno-sprzedaż

Darowizna na wypadek śmierci

Aktualnie nie są prowadzone prace legislacyjne dotyczące darowizny mortis causa. Dostrzega się jednak, że brak regulacji umowy darowizny w obecnie obowiązującym prawie polskim oraz brak unormowania wprost chociażby takich kwestii jak odpowiedzialność za długi spadkowe obdarowanego darowizną mortis causa, powodują potrzebę rozważenia możliwości wprowadzenia odpowiednich regulacji dotyczących darowizny mortis causa do systemu prawnego - wyjaśniło Ministerstwo Sprawiedliwości w odpowiedzi na interpelację poselską.

Interpelacja nr 1386 do ministra sprawiedliwości w sprawie uregulowania statusu prawnego darowizn mortis causa

Szanowny Panie Ministrze,

od wielu lat w polskim systemie prawnym istnieje luka w prawie dotycząca dopuszczalności stosowania umów darowizny na wypadek śmierci. Istotą tej instytucji jest przekazanie przedmiotu darowizny obdarowanemu dopiero po śmierci darczyńcy. W związku z brakiem regulacji prawnej rolę ustawodawcy w tej kwestii przejął Sąd Najwyższy, który w swojej uchwale z 13 grudnia 2013 r. (sygn. III CZP 79/2013) stwierdził, że: „Dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa, a umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego”. Pogląd ten budzi jednak wątpliwości części przedstawicieli doktryny prawa pod względem zgodności z art. 941 i 1047 Kodeksu cywilnego. Warto również zaznaczyć w tym miejscu, że uchwały Sądu Najwyższego nie mają mocy wiążącej dla sądów powszechnych i nie mogą zastępować w takiej materii regulacji ustawowej. Wprowadzenie odpowiednich przepisów jest istotne dla bezpieczeństwo obrotu prawnego.

Zwracam się do Pana Ministra z następującym pytaniem:

Czy obecnie trwają lub są planowane prace nad uregulowaniem statusu prawnego darowizn mortis causa?

Poseł Krystian Kamiński

13 stycznia 2020 r.

Odpowiedź na interpelację nr 1386 w sprawie uregulowania statusu prawnego darowizn mortis causa

W odpowiedzi na interpelację poselską Posła na Sejm RP pana Krystiana Kamińskiego o nr 1386 w sprawie uregulowania statusu prawnego darowizn mortis causa, w zakresie właściwości Ministra Sprawiedliwości, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.

Prawo polskie w art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145 z późn. zm., dalej „k.c.”) w obecnej formie dopuszcza wyłącznie testament jako instrument pozwalający na dysponowanie majątkiem na wypadek śmierci, chyba że, co wskazuje się w doktrynie, przepisy szczególne stanowią inaczej (m.in. art. 56 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz.U. z 2019 r. poz. 2357 z późn. zm.), reguluje dyspozycję wkładem na rachunku bankowym na wypadek śmierci). Poza tym przepis art. 1047 k.c., z którego wynika ogólny zakaz zawierania umów o spadek, interpretowany łącznie z art. 941 k.c., stanowi podstawę do przyjęcia, że w polskim prawie cywilnym obowiązuje zamknięty katalog czynności prawnych mortis causa.

Darowizna mortis causa nie jest uregulowana normatywnie tj. nie jest ani wprost dozwolona, ani wprost zakazana. Od dawna postulowało się zmianę tego stanu rzeczy, co znalazło wyraz w pracach legislacyjnych. Próby wprowadzenia darowizny na wypadek śmierci do polskiego systemu prawnego były podejmowane kilkakrotnie w różnych projektach ustaw (projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - druki sejmowe nr 495, 495s, 2116, 3018). Jednak żaden z projektów odnoszących się do darowizny na wypadek śmierci nie został uchwalony. W 2011 r. ustawą z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. poz. 458) znowelizowano Kodeks cywilny, ale wprowadzając instytucję zapisu windykacyjnego. Nie zakończyło to jednak prac nad wprowadzeniem umowy darowizny mortis causa. Podjęta została kolejna próba w dniu 8 marca 2011 r. (projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw - druk sejmowy nr 4124). Ustawa nie została jednak uchwalona przed końcem kadencji Sejmu, co wobec zasady dyskontynuacji spowodowało zakończenie prac nad projektem.

W dniu 13 grudnia 2013 r. podjęta została przez Sąd Najwyższy uchwała w składzie 3 sędziów (III CZP 79/13, OSNC 2014, Nr 10, poz. 98) z tezą, że w świetle obowiązujących regulacji dopuszczalne jest zawarcie umowy darowizny na wypadek śmierci, jeżeli jej przedmiotem są konkretne rzeczy lub prawa (a nie cały spadek, czego zakazuje art. 1047 k.c. - przyp. wł.), a umowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Stwierdził również, że jest to klasyczna umowa obligacyjna inter vivos (do której po prostu dodaje się termin lub warunek) - nie jest to czynność mortis causa, a odwleczenie skutku darowizny do chwili śmierci darczyńcy stanowi więc jedynie accidentalia negotii tej czynności prawnej. Trafność tego rozstrzygnięcia spotkała się jednak z różnym przyjęciem. Część doktryny odniosła się do takiego stanowiska krytycznie, a część aprobatywnie.

Słusznie wskazano w treści interpelacji, że uchwała nie zastępuje samej ustawy i zawartych w niej regulacji prawnych; rozwiązanie w niej przyjęte wydaje się być rozstrzygnięciem jedynie konkretnego przypadku, w konkretnym stanie faktycznym. Zagadnienie dopuszczalności zawierania umów darowizny na wypadek śmierci na gruncie obowiązujących przepisów prawa polskiego jest wciąż aktualne i budzi liczne zastrzeżenia dzieląc przedstawicieli doktryny.

Największe wątpliwości dotychczas budziła zgodność umowy darowizny mortis causa z wyrażonymi w k.c. zasadami tj. podstawową zasadą, iż rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament oraz z zakazem zawierania umów o spadek po osobie żyjącej. Co więcej, zaznacza się, że w przypadku, kiedy rozdysponowanie spadkiem za życia, w drodze umów obligacyjnych, wyczerpywałoby prawie cały spadek, stanowić może to nie tylko obejście art. 941 k.c., ale także nieść za sobą ryzyko naruszenia porządku dziedziczenia ustanowionego przepisami prawa spadkowego. Zwraca się również uwagę, że konsekwencją wprowadzenia regulacji byłoby odsunięcie obdarowanego niebędącego spadkobiercą od odpowiedzialności za długi spadkowe, co spowodowałoby z kolei ryzyko pokrzywdzenia wierzycieli i w rezultacie obejście przepisów o odpowiedzialności za długi spadkowe. Kolejnym argumentem za niedopuszczalnością darowizn mortis causa jest uzależnienie skuteczności takich umów od śmierci innej osoby, co może narażać na szwank życie darczyńcy i co narusza zasady moralności i zasady współżycia społecznego.

Z kolei za uregulowaniem darowizny na wypadek śmierci przemawia brak możliwości swobodnego odwołania zawartej umowy, co powoduje silne związanie darczyńcy z obdarowanym i może skłaniać obdarowanego do opieki nad darczyńcą, co z kolei jest korzystne ze społeczno-gospodarczego punktu widzenia. Zwolennicy tej instytucji wskazują na zakwalifikowanie tego typu umów jako zwykłych czynności między żyjącymi, mających wywoływać skutki prawne między nimi, za ich życia i prowadzić do nabycia praw warunkowych. Nadto, podnosi się, że słabością rozrządzenia testamentowego jest długotrwałość postępowania spadkowego i prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktów z tym związanych. Kolejnym argumentem podnoszonym przez zwolenników dopuszczalności darowizny mortis causa jest potrzeba poszanowania swobody dysponowania majątkiem na wypadek śmierci.

Ponadto wskazuje się również, że wprowadzona instytucja zapisu windykacyjnego (art. 9811 - 9816 k.c.) realizuje bardzo podobny cel co darowizna mortis causa. Oba te instrumenty pozwalają na precyzyjniejsze od klasycznego ustanowienia spadkobiercy, rozdysponowanie przez spadkodawcę należącym do niego majątkiem, oba też wywołują skutki rzeczowe. Jednak istnieją pewne dostrzegalne różnice między tymi instytucjami prawnymi tj. kwestia odwołalności dokonanego rozrządzenia (darowizna mortis causa wydaje się być bezpieczniejsza od zapisu windykacyjnego, albowiem jej odwołanie wchodziłoby w grę w zasadzie tylko w przypadku rażącej niewdzięczności obdarowanego - art. 898 § 1 k.c., a zapis windykacyjny podlega ogólnym regułom odwołania testamentu - art. 946 k.c.), kwestia ograniczonego zakresu dopuszczalnych przedmiotów zapisu windykacyjnego (art. 9811 § 2 k.c.), gdzie przedmiotem darowizny mortis causa mógłby być w zasadzie każdy składnik majątku darczyńcy.

Darowizna na wypadek śmierci jest instytucją znaną wielu systemom prawnym, które regulują ją w różny sposób. Obecnie Niemcy (§ 2301 niemieckiego kodeksu cywilnego), Szwajcaria, Austria (§ 956 austriackiego kodeksu cywilnego) i Węgry przewidują możliwość skorzystania z tej instytucji. Darowiznę mortis causa odrzuca natomiast system prawny francuski (art. 893 francuskiego kodeksu cywilnego).

Aktualnie w Ministerstwie Sprawiedliwości nie są prowadzone prace legislacyjne dotyczące darowizny mortis causa. Dostrzega się jednak - na podstawie wyżej opisanych licznych kontrowersji i dysput przedstawicieli doktryny na ten temat - że brak regulacji umowy darowizny w obecnie obowiązującym prawie polskim oraz brak unormowania wprost chociażby takich kwestii jak odpowiedzialność za długi spadkowe obdarowanego darowizną mortis causa, powodują potrzebę rozważenia możliwości wprowadzenia odpowiednich regulacji dotyczących darowizny mortis causa do systemu prawnego. Jednak wydaje się, że tak delikatna i doniosła materia jak stosunki prawne po śmierci, istotna nowość jaką niesie ze sobą ta czynność prawna, oraz okoliczność, że jest ona wyjątkiem od zasady sukcesji uniwersalnej, przemawiają za koniecznością głębszej refleksji nad potrzebą uzupełnienia polskiego systemu prawnego o instytucję darowizny na wypadek śmierci, mającej istnieć obok zapisu windykacyjnego.

Należy w tych okolicznościach zapewnić, że Ministerstwo Sprawiedliwości będzie analizowało zasygnalizowane w interpelacji zagadnienie prawne w celu rozważenia potrzeby podjęcia działań legislacyjnych pozwalających rozwiązać swego rodzaju normatywną niepewność związaną z dopuszczalnością dokonania darowizny na wypadek śmierci w polskim systemie prawnym.

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości
Anna Dalkowska

Warszawa, 3 lutego 2020 r.

Hasła tematyczne: interpelacja, ministerstwo sprawiedliwości, darowizna mortis causa, darowizna na wypadek śmierci

Wszystkie artykuły z tego działu »

WASZE KOMENTARZE (0)

Dodaj nowy komentarz

komentarz:
podpis:
 

Drodzy Użytkownicy podatki.biz. Choć czytamy uważnie Wasze komentarze, nie odpowiadamy na pytania w kwestiach szczegółowych. Zadając je, kierujecie je nie do nas, a do innych Użytkowników podatki.biz. Jeżeli chcecie wyjaśnić lub rozwiązać jakiś problem, zachęcamy do skorzystania z naszego forum dyskusyjnego - www.podatki.biz/forum

Zespół podatki.biz

Napisz komentarz...